Prof. Dr. Murat Gökhan Dalyan, 'Eski Adıyaman'da Ev, Sofra ve Sokak: Aynı İzharanın Altında, Aynı Sininin Başında' başlıklı yazısında, yaklaşık 150 yıl önce Hısn-ı Mansur adıyla bilinen Adıyaman'ın gündelik yaşamını anlattı. Dalyan, Osmanlı döneminin ev mimarisinden aile ilişkilerine, yemek alışkanlıklarından kadınların sokak kıyafetlerine kadar kentin toplumsal hafızasında yer tutan pek çok ayrıntıyı tarihsel kayıtlar ve yerel anlatılar üzerinden değerlendirdi.

KERPİÇ EVLER, TOPRAK DAMLAR VE SOKAĞA KAPALI AVLULAR

Dalyan'ın anlatımına göre, 19. yüzyıl Adıyaman'ında hayat, kerpiç duvarlı, düz toprak damlı ve dış dünyaya kapalı avlulu evlerde sürüyordu. Kale eteklerindeki Eskisaray'dan Hoca Ömer'e, Kab Camii'nden Musalla ve Paşapınarı'na uzanan dar sokaklarda evlerin içini dışarıdan görmek neredeyse imkansızdı.

Sokak cephelerinde pencereye pek rastlanmıyor, havalandırma amacıyla açılan küçük boşluklar ise insan boyundan yüksekte ve ahşap kafeslerle örtülü bulunuyordu. Çift kanatlı ahşap kapılardan girilen evlerde haremlik ve selamlık düzeni hakimdi.

Erkekler yabancı misafirlerini kapıya yakın selamlık odalarında ağırlarken, kadınlar ve genç kızlar avlunun iç kısmındaki 'hayat' adı verilen alanlarda günlük işlerini yürütüyordu. Tandırlar, ocaklar, çıkrıklar ve dokuma tezgahları bu yaşamın ayrılmaz parçalarıydı.

AYNI AVLUDA BİRDEN FAZLA KUŞAK YAŞARDI

Eski Adıyaman'da aile yaşamının geniş aile düzeni üzerine kurulduğunu belirten Dalyan, Müslüman, Ermeni ve Süryani hanelerinde evlenen erkek çocukların genellikle baba evinden ayrılmadığını, avlu çevresine eklenen odalarda birden fazla kuşağın birlikte yaşadığını aktardı.

Aile içindeki otoritenin çoğunlukla evin en yaşlı erkeğinde toplandığını ifade eden Dalyan, gelinlerin kayınvalide ve kayınpederlerinin denetiminde yaşadığını, büyüklerin yanında yüksek sesle konuşmanın, hatta kimi zaman aynı sofraya oturmanın uygun karşılanmadığını anlattı.

Dalyan, 1850'li yılların sonunda Adıyaman'a gelen Amerikalı misyonerlerin kayıtlarında kadınların eğitimden uzak tutulduğuna ilişkin dikkat çekici ifadeler bulunduğunu belirtti. Bu kayıtlarda kentte okuma yazma bilen kadın bulunmadığı ve kadınların kitap okumasının toplum tarafından ayıp sayıldığı yönünde gözlemlere yer verildiğini aktardı.

Kız çocuklarının ise küçük yaşlardan itibaren iplik eğirme, bez dokuma, bağ bozumu, pestil, pekmez, bulgur ve tarhana hazırlama gibi işlerde yetiştirildiğini kaydetti.

KALABALIK AİLELERİN SOFRASINDA BİRKAÇ BAKIR SAHAN VARDI

Dalyan'ın üzerinde durduğu konulardan biri de eski Adıyaman'ın sofra kültürü oldu.

Osmanlı mahkemelerine ait tereke defterlerinde, kalabalık ailelerin mutfak eşyaları arasında yalnızca birkaç bakır sahan, yayvan bakır lenger ve çorba tası bulunduğunu belirten Dalyan, bunun ortak kaptan yemek yeme alışkanlığıyla ilişkili olduğunu ifade etti.

Dalyan, dönemin yemek düzenini şu sözlerle anlattı:

"Çünkü eski Adıyaman'da herkesin önüne ayrı tabak konulmazdı. Yere serilen bir sofra bezinin veya ortaya konulan geniş bir bakır sininin üzerindeki tek bir ortak sahandan ya da lengerden tahta kaşıklarla, ekmek banılarak hep birlikte yemek yenirdi. El yıkamak için bile bütün aileye tek bir bakır ibrikle tek bir leğen yeterdi."

ÖNCE ERKEKLER, SONRA KADINLAR SOFRAYA OTURURDU

Ortak kaplardan yemek yenilmesine rağmen kadınlarla erkeklerin her zaman aynı sofrayı paylaşmadığını belirten Dalyan, İstanbul'da yayımlanan Avedaper gazetesine Adıyaman'dan gönderilen mektupların dönemin aile yaşamına ışık tuttuğunu anlattı.

Bu mektuplarda geleneksel Ermeni hanelerinde kadınlarla erkeklerin ayrı yemek yediğinin aktarıldığını belirten Dalyan, önce baba ve yetişkin oğulların sofraya oturduğunu, kadınlarla gelinlerin yemek boyunca hizmet ettiğini, erkekler kalktıktan sonra kadınlarla çocukların yemek yediğini kaydetti.

Dalyan'a göre bu gelenek, 1870'lerden itibaren eğitim kurumlarının yaygınlaşması, kız çocuklarının öğrenim görmeye başlaması ve Protestan cemaatinin etkisiyle değişmeye başladı.

Yeni usul mekteplerde eğitim gören gençlerin etkisiyle bazı ailelerde kadınlar ve erkekler aynı sofrada buluşmaya başladı. Dönemin gazete mektuplarında bu yeni düzen, 'maaile' yani çoluk çocuk, kadın erkek birlikte yemek yeme biçiminde anlatılıyordu.

ADIYAMAN SOKAKLARININ ORTAK KIYAFETİ: İZHAR

Evlerdeki değişime karşın kadınların sokaktaki giyim alışkanlıklarının uzun yıllar devam ettiğini belirten Dalyan, Adıyaman'ın geleneksel kadın kıyafeti olan 'izhar'ın kent kültüründeki yerini ayrıntılarıyla ele aldı.

Yerel ağızda 'ızar', 'ızhar' ve 'ızahar' biçimlerinde de söylenen izharın, kadınların baştan ayağa örtündükleri bir dış giysi olduğunu belirten Dalyan, bu kıyafetin Halep, Urfa, Antep, Adıyaman ve Diyarbakır'a uzanan geniş bir coğrafyada kullanıldığını aktardı.

Köylerde ve yaylalarda kadınların tarlada, bağda ve günlük yaşamda daha rahat kıyafetlerle dolaştıklarını ifade eden Dalyan, kent merkezinde izhar giymenin yalnızca örtünmeyle sınırlı kalmadığını, aynı zamanda şehirli kadın kimliğinin göstergelerinden biri haline geldiğini belirtti.

Genç kızların ergenlik döneminde izhar giymeye başladığını, evlilikle birlikte bu kıyafetin ağırbaşlılık ve evli kadın kimliğiyle ilişkilendirildiğini anlattı.

ERMENİ, SÜRYANİ VE MÜSLÜMAN KADINLAR AYNI ÖRTÜYÜ GİYERDİ

Dalyan, izharın Adıyaman'ın farklı inanç topluluklarını sokakta benzer bir görünüm altında buluşturduğuna dikkat çekti.

Müslüman kadınların camiye veya komşuya giderken kullandıkları izharı, Ermeni ve Süryani kadınların da kiliseye, hamama veya çarşıya giderken giydiklerini belirten Dalyan, şunları kaydetti:

"Çarşıdan geçen beyaz veya siyah ızharlı bir kadının Ermeni mi, Süryani mi, yoksa Sünni Müslüman mı olduğunu dışarıdan bakarak anlamak imkansızdı."

Dalyan, bu nedenle izharın yalnızca geleneksel bir dış kıyafet değil, Adıyaman'ın farklı inanç ve topluluklarının paylaştığı ortak şehir kültürünün de bir parçası olduğunu ifade etti.

İZHARIN KUMAŞI AİLENİN EKONOMİK DURUMUNU GÖSTERİRDİ

Kadınların aynı tür dış kıyafeti giymesine rağmen kullanılan kumaşların ailelerin ekonomik durumunu ortaya koyduğunu belirten Dalyan, varlıklı tüccar, sarraf ve ağa ailelerinin kadınlarının Halep'ten getirilen parlak ipek izharları tercih ettiğini anlattı.

Dar gelirli ailelerde ise yerel tezgahlarda dokunan pamuklu ve daha ucuz kumaşların kullanıldığını aktaran Dalyan, kalitesiz boyalarla hazırlanan siyah izharların güneş ve yağmurun etkisiyle zamanla solarak kahverengiye döndüğünü belirtti.

Bu farklılık, aynı sokakta yürüyen kadınların kıyafetlerinde ailelerin ekonomik koşullarını yansıtan bir ayrıntı olarak öne çıkıyordu.

HALEP'TEN ADIYAMAN'A UZANAN İZHAR TİCARETİ

Dalyan, izhar kumaşının Adıyaman'ın ticaret hayatında da önemli bir yere sahip olduğunu belirtti.

Osmanlı döneminde en çok tercih edilen kumaşların Halep'ten kervanlarla getirildiğini aktaran Dalyan, Adıyaman'ın tanınmış katırcı ailelerinden Delibaltaların da bu ticaretle ilişkili olduğunu ifade etti.

Dalyan, aile büyüklerinden Zeliha Delibalta'nın anlatımlarına dayanarak annesinin Halep'ten getirilen izhar kumaşlarının ticaretinde yer aldığını kaydetti.

Cumhuriyet'in kuruluşuyla birlikte Suriye sınırının belirlenmesinin ardından kumaş ticaretinin farklı bir biçim aldığını belirten Dalyan, Adıyaman ve Çelikhan tütününü kaçak yollarla Suriye'ye götüren kişilerin dönüşte Halep kumaşları getirdiklerini anlattı.

Bu kumaşların Adıyaman'da el altından satıldığını, sonraki dönemlerde ise kaliteli izhar arayan ailelerin Urfa pazarına yöneldiğini ifade etti.

1936'DA İZHAR VE PEÇEYE YASAK KARARI ALINDI

Dalyan'ın aktardığına göre, 1936 yılında Adıyaman ve Kahta belediyeleri izhar ve peçe kullanımını yasaklayan kararlar aldı. Ancak uzun yıllara dayanan giyim alışkanlığı bu kararlarla tamamen ortadan kalkmadı.

1950'lerden sonra izhar yeniden Adıyaman sokaklarında görülmeye başlandı. Bununla birlikte kadınların giyiminde yeni bir ayrım ortaya çıktı. Bekar genç kızlar manto giymeye yönelirken izhar, giderek evli kadınlarla özdeşleşti.

İlerleyen yıllarda pardösü, eşarp ve yeni tesettür biçimlerinin yaygınlaşmasıyla izharın gündelik yaşamdaki kullanımı azaldı.

BİR ŞEHRİN HAFIZASI EVLERDE, SOFRALARDA VE SANDIKLARDA SAKLI

Prof. Dr. Murat Gökhan Dalyan'ın tarihsel anlatısı, eski Adıyaman'ın yalnızca sokakları ve evleriyle değil, aile içi ilişkileri, ortak sofra kültürü, kadınların toplumsal konumu ve giyim gelenekleriyle de değişim geçirdiğini ortaya koyuyor.

Bir zamanlar Hısn-ı Mansur sokaklarında farklı inançlardan kadınların ortak kıyafeti olan izhar, zamanla günlük yaşamdan çekilirken; geniş ailelerin ortak sini etrafındaki yemek düzeni de eğitim ve toplumsal dönüşümle birlikte değişti.

Dalyan'ın çalışmasında ayrıntılarıyla anlatılan izhar, bugün Adıyaman'ın yaşlı kuşaklarının anılarında ve aile sandıklarında izleri bulunan, kaybolmaya yüz tutmuş kültürel miras unsurlarından biri olarak dikkat çekiyor.

Kaynak : PERRE